Het artikel van de maand


Historie vlakbij Huis

Juni 2024

Peter Diebels

Werkverschaffing op het ijs. De IJsclub Leiderdorp-Zoeterwoude Rijndijk

Op donderdag 12 februari 1885 komen 22 inwoners uit Leiderdorp en Zoeterwoude Rijndijk af op de uitnodiging van de burgemeesters van Leiderdorp en Zoeterwoude om te spreken over de  oprichting van een ijsclub voor beide gemeenten. De bijeenkomst vond plaats in het huis van de heer P.J. Ramaker te Leiderdorp aan de Bruggestraat 1, in het café annex koffiehuis ’t Wapen van Leiden. Petrus Johannes Ramaker (1859- 1933) was een jaar eerder vanuit zijn geboorteplaats Zwollerkerspel naar Leiderdorp getogen na zijn huwelijk met de Leiderdorpse Johanna Vromestijn. In datzelfde jaar werd hij voor een bedrag van 1.102 gulden pachter van de inning van de veergelden bij de Leiderdorpse Brug en uitbater van ‘t Wapen van Leiden. Het grote pand bood het ideale onderdak voor vergaderingen, veilingen en recepties en was voor deze gelegenheid door de gemeente Leiderdorp gereserveerd.

Bruggestraat 1. ’t Wapen van Leiden, eind 19e eeuw. Collectie Erfgoed Leiden

Oprichting

Burgemeester Van Geer begon de avond met een toelichting van het doel van de bijeenkomst, namelijk de oprichting van een ijsvereniging die alle voorkomende werkzaamheden aan het voorbereiden en onderhouden van de ijsbaan kon laten uitvoeren door (tijdelijk) werkeloze inwoners uit zowel Leiderdorp als Zoeterwoude-Rijndijk. In 1884 was hier al naar tevredenheid van beide gemeentebesturen mee geëxperimenteerd. Uiteindelijk stemden de aanwezigen, waaronder de Zoeterwoudse burgemeester Hendrik Hemmingson, in met de officiële oprichting van de vereniging ‘IJsclub Leiderdorp – Zoeterwoude Rijndijk’, met als vestigingsplaats te Leiderdorp. De jaarlijkse contributie werd bepaald op 2,50 en het bestuur zou bestaan uit 7 leden (4 uit Leiderdorp en 3 uit Zoeterwoude). Het doel van de vereniging werd bijna twee jaar later als artikel 1 van de in 1887 opgestelde statuten als volgt verwoord:

De vereniging stelt zich ten doel als middel van werkverschaffing in de winter ijsbanen te maken op de wateren die voor het algemeen verkeer dienen en geheel of gedeeltelijk gelegen zijn in de gemeenten Leiderdorp en Zoeterwoude, deze banen te onderhouden en voor de veiligheid der bezoekers te maken.

De ledenvergaderingen werden de eerste jaren gehouden in Het Wapen van Leiden in Leiderdorp en in Zoeterwoude in de herberg “IK LEER NOG” aan de Hoge Rijndijk bij de uitmonding van de Weipoortse Vliet.

Notulen van de ledenvergadering van 5 oktober 1887
Notulen van de ledenvergadering van 5 oktober 1887

Archief

Deze historische feiten over de eerste ijsvereniging in Leiderdorp en Zoeterwoude zijn al wel langer bekend, maar nu ook terug te lezen in de handgeschreven notulen van de oprichtingsvergadering en de verslagen van de bestuurs- en ledenvergaderingen tot 1908. Deze archiefstukken zijn samen met nog enkele andere documenten bewaard gebleven en begin 2024 geschonken aan het Leiderdorps Museum. De archivalia zijn verre van compleet, maar vormen een waardevolle aanvulling op het archief van de IJsclub, dat er gelukkig ook nog is. In een in 1985 verschenen artikel van de Stichting Oud Zoeterwoude over ‘Bijna 100 jaar georganiseerde ijssport te Leiderdorp en Zoeterwoude-Hoge Rijndijk’  schrijft de auteur dat “het archief van de eerste jaren uiterst schaars is, maar vanaf omstreeks 1918 tot heden redelijk is bijgehouden door de secretarissen”. 

Werkverschaffing

Het doel van de IJsclub was voor die tijd niet uniek. Ook in veel andere Nederlandse gemeenten werden ijsverenigingen opgericht om de werkloosheid in de wintermaanden te bestrijden. Het initiatief kwam veelal van lokale gemeentebesturen en welvarende inwoners van de gemeente, die hun arbeiders in de winter niet kwijt wilden en zo aan het werk hielden op het ijs. Ook in deze ijsclub komen we burgemeesters, wethouders, industriëlen en boeren tegen als lid en/of bestuurslid.

Bijzonder voor deze tijd was wel dat twee gemeenten één gezamenlijke vereniging in het leven riepen en van voldoende leden wisten te voorzien in een tijd dat gemeenschappen op politieke of religieuze gronden op zichzelf waren gericht. De ijspret op de Does, Meerburgerwetering en met name de Oude Rijn verbond de inwoners van Zoeterwoude en Leiderdorp natuurlijk al eeuwenlang en bracht ze in de IJsclub samen.

Schaatswedstrijden op de Oude Rijn rond 1916 ter hoogte van het voormalige Weeshuis . Collectie VIJL

Daarom organiseerde de vereniging ook schaatswedstrijden in de beide gemeenten waar liefhebbers uit de gehele provincie op afkwamen. Toch geven de archiefstukken toch vooral het beeld van de jaarlijkse oproep aan inwoners om zich bij de vereniging in te schrijven als werkzoekende en bevat het lijsten met namen van tientallen mannen die zich als ‘banenveger’ hadden aangemeld.

Na de eerste wereldoorlog wilden meerdere leden van de IJsclub het karakter en de structuur van de vereniging fundamenteel wijzigen en deze richten op het schoonrijden en hardrijden op de schaats en het organiseren van toertochten. Deze voorstanders van verandering organiseerden in aanwezigheid van het bestuur van de IJsclub een vergadering om de toekomst te bespreken en na verhitte debatten leidde dit op 1 december 1921 tot de oprichting van de ‘IJsvereniging IJssport Leiderdorp Zoeterwoude’, gevestigd in Zoeterwoude. De vereniging IJsclub bleef gewoon bestaan om de in 1885 geformuleerde doelstelling na te streven. Beide clubs werkten sindsdien ook intensief samen en profiteerden van elkaars kennis en ervaring. We zien vaak dezelfde personen als bestuurslid in beide verenigingen terug. Uiteindelijk gingen beide verenigingen geruisloos in elkaar over. Een exact jaartal is niet bekend, want over de liquidatie van de IJsclub van 1885 is niets in de archieven terug te vinden. Wel is het 50-jarig bestaan in 1935 nog uitgebreid gevierd, zoals blijkt uit bijgaande foto

Viering 50-jarig bestaan . Collectie LM

Een landijsbaan

De geprepareerde ijsbanen lagen vanaf 1885 altijd op de Oude Rijn, maar toen in de jaren ‘20  het ijs steeds vaker werd gebroken voor de scheepvaart tussen Leiden en Utrecht ontstond de roep om een vaste landijsbaan. Het duurde tot 1936 voordat er via de gemeente Leiderdorp een ijsbaan in de Munnik tot stand kwam op de plek waar nu de Kom van Aaiweg ligt. De ijsbaan plus enkele tennisvelden werden door de gemeente Leiderdorp aan de IJsvereniging verhuurd. De in de oorlog gestarte bouw van woningen aan de Berkenkade, Schapenrustweg en Kom van Aaiweg dwong de vereniging na 1945 om uit te kijken naar een andere landijsbaan. Die kwam er pas in 1956 toen de gemeenteraad van Leiderdorp besloot een nieuwe landijsbaan langs rijksweg A4 aan te leggen. Van 1958 tot 2007 is op deze voor die tijd grootste landijsbaan van Zuid-Holland aan de Mauritssingel vele winters lang geschaatst. In 1959 kwam er een eerste clubgebouw dat na een brand in 1963 werd herbouwd en later uitgebreid met een bestuurskamer en magazijn. Uiteindelijk kon in 2007 een geheel nieuw schaats- en skeelercomplex aan de Boomgaardlaan worden geopend. Hier heeft de Vereniging IJssport Leiderdorp – VIJL als opvolger van de IJsvereniging uit 1921 haar onderkomen.

Het archief van de IJsclub kan dus nu weer worden aangevuld met de oudste verenigingsdocumenten en wellicht op termijn ook als historische collectie in de studiezalen van Erfgoed Leiden ingezien worden.

Met dank aan het bestuur van VIJL voor het ter beschikking stellen van hun beeldmateriaal.

Juni 2024

Peter Diebels


Zie ook 
www.leiderdorpsmuseum.nl